Kako klimatske promene produbljuju društvenu nejednakost i kako, s druge strane, društvena nejednakost povećava rizik, odnosno, smanjuje otpornost na klimatske promene, za Liceulice piše arhitektkinja Saša Jovanović.
Kad „sunce tuđe zemlje” greje previše
Školski odgovor na pitanje kome pripada država bio bi – njenim stanovnicima. U praksi, to se ostvaruje kroz prava koja im garantuju ustav i zakoni, kao i kroz javna dobra i resurse koji se nasleđuju i prenose budućim naraštajima. Međutim, čija je država kada se javna dobra masovno privatizuju a zakoni krše?
Svedoci smo kako se u Srbiji dugi niz godina urušavaju i otuđuju od građana institucije sistema koji bi trebalo da ih štiti od društvenih, ali i od svih drugih vrsta nedaća i diskriminacije. „Privatna država i oteta država” – neki su od izraza koji se često koriste kao dijagnoza stanja u našoj zemlji. Država koja je oteta od građana po pravilu više ne služi opštim interesima, već interesima „otmičara”. Privatizacija opšteg, javnog dobra i selektivnost zakona najviše pogađaju one koji se već nalaze u teškom položaju usled bolesti, siromaštva ili izloženosti raznim vrstama diskriminacije.
Povrh brojnih istorijskih, ekonomskih i socijalnih faktora koji su doveli do društvenog raslojavanja i neravnopravnosti, ubrzanom produbljivanju društvenog jaza značajno doprinose i klimatske promene.
Prva godina u kojoj je povećanje prosečne globalne temperature bilo veće od 1,5 °C u odnosu na preindustrijsko doba bila je 2024. Trenutno imamo „vrlo solidnih” sedamdeset odsto šanse da taj prag pređemo i u odnosu na petogodišnji prosek. Podatak da je zagrevanje od 1,5 °C ustanovljeno kao kontrolna tačka na putu bez povratka u odnosu na dvadesetogodišnji prosek globalne temperature ne budi previše nade. Godinu 2024. su, pored istorijski najviših temperatura, obeležile i najviše koncentracije ugljen dioksida u atmosferi otkako se vrše merenja.
Dok jednu po jednu „štrikliramo” tačke posle kojih je teško vratiti se na stanje klimatske ravnoteže, ujedno zakucavamo po još jedan ekser u mrtvački kovčeg društvene pravde i ravnopravnosti.
Klimatska (ne)pravda
Pitanje klimatske pravde nije samo stvar trenutne raspodele ekološkog tereta već i istorijski akumuliranog tereta, i to imajući u vidu najznačajnije uzročnike ekološke degradacije planete. Činjenica je da je većina najbogatijih zemalja današnjice svoju moć i prosperitet gradila vekovima na uštrb manje razvijenih zemalja i uz korišćenje njihovih resursa, kao i na uštrb zdravlja cele planete. Nažalost, to što se koncept klimatske pravde zasniva na postojanju odgovornosti i solidarnosti onih koji se i danas nalaze u povlašćenoj poziciji čini ga utopijskim. Dovođenje u pitanje sopstvenih povlastica prihvatanjem istorijske odgovornosti za ekološku degradaciju, u svetu neprekidne kompetitivnosti i borbe za prevlast jedini je luksuz koji bogati ne žele sebi da priušte.
U tom užem kontekstu, koncept klimatske pravde podrazumevao bi da oni koji su mimo svoje volje i kontrole u nepovoljnom položaju ne budu izloženi trpljenju negativnih posledica koje su prouzrokovane nekontrolisanim bogaćenjem i neumerenim načinom života moćnih i bogatih. Iako su međunarodne institucije i konvencije tradicionalno podređene tzv. globalnim liderima i njihovim interesima, na državnom nivou postoje mehanizmi koji mogu da pruže građanima neposrednu zaštitu od globalnih kriza. Primena i efikasnost tih mehanizama zavisi od političke situacije i uređenja, a po pravilu je uskraćena građanima koji žive u autokratskim sistemima poput ovog u kom i sami živimo. Kombinacija prethodno pomenutih nepovoljnih globalnih i lokalnih faktora dovodi do toga da koncentracija obespravljenih građana, žrtava društveno-ekonomske, a sve češće i ekološke eksploatacije i diskriminacije, bude najveća u tzv. zonama žrtvovanja.
Zone žrtvovanja
Zone žrtvovanja ili žrtvovane zone (engl. sacrifice zones) jesu regije koje su neproporcionalno pogođene uništavanjem životne sredine zarad ekonomskog prosperiteta u odnosu na ostatak države ili sveta. Ta žrtva je po pravilu nametnuta, a finansijska dobit za lokalnu zajednicu je minorna u odnosu na dobit korumpiranih pojedinaca na vlasti i najmoćnijih svetskih korporacija koji eksploatišu lokalne resurse – ljudske i materijalne. Eksploatacija može da podrazumeva ekstrakciju sirovina, ali i izmeštanje „prljavih” industrija, deponovanje štetnih nusproizvoda proizvodnih procesa, ili pak gotovih proizvoda koji ne zadovoljavaju standarde razvijenih zemalja. Moguće posledice su: narušavanje prirodne ravnoteže, zagađenje životne sredine, ugrožavanje zdravlja ljudi, gubitak biodiverziteta (uključujući i endemske biljne i životinjske vrste) i mnoge druge dugoročne posledice.
Zone ekološkog žrtvovanja su uglavnom ekonomski nerazvijene regije u kojima stanovništvo ne vidi perspektivu, kao ni alternativu, prljavim industrijama i devastaciji životne sredine. Ili ako vidi, nije dovoljno snažno i složno u nastojanjima da im se odupre. Ljudi koji su obespravljeni i izloženi manipulacijama, odriču se, malo-pomalo, najvrednijeg što imaju – svog parčeta neba, svog komada zemlje, svojih sloboda i prava. Ako imamo u vidu definiciju održivosti, u pitanju su vrednosti koje ne bi smele biti predmet trgovine jer su sticane kroz vekove trpljenja i žrtvovanja i treba ih sačuvati i unaprediti, a ne degradirati za naredne generacije.
Neretko su, kao na primeru Srbije, zone žrtvovanja predeli sa izuzetnim potencijalom za razvoj turizma i manje invazivnih grana privrede. Međutim, svakome ko je bar jednom posetio istočnu Srbiju – Homolje, kanjon Vratne, preraste, pećine, jezera i okolini Bora i Majdanpeka jasno je da ekstraktivizam nije i neće ustuknuti pred vekovima stvaranim krhkim prirodnim lepotama i bogatim, ali izuzetno ranjivim biodiverzitetom. Dovoljno je reći da je jedna od svega tri preostale prašume na teritoriji Srbije, Felješana, na manje od petnaest kilometara od Majdanpeka, grada koji levitira na ivici ogromnog površinskog rudnika bakra.
Urbana nejednakost
Iako se pod zonama žrtvovanja najčešće podrazumevaju ruralne zone u kojima se odvija ekstrakcija ruda i eksploatacija dragocenih vodenih resursa, zgrtanje kapitala i dominacija privatnog interesa napada kao kancer i gradsko tkivo. Razlika je najčešće u tome što se prirodi oduzima, a gradovima se dodaje – preko kapaciteta urbanih sistema i preko granica održivosti. Nekontrolisana izgradnja i otimanje javnog zemljišta značajno doprinose pogoršanju uslova života u gradu, počevši od lošeg kvaliteta vazduha, preko prekomernog i neujednačenog zagrevanja, do manjka prostora za nekomercijalne aktivnosti stanovništva i za opstanak preostalih tragova biodiverziteta.
Grad je danas postao roba, predmet transakcija, platforma za ulaganje i uvećanje kapitala za takozvane elite. Za većinu građana, primeren broj kvadrata stambenog prostora u gradu ostaje nedostupan, baš kao i efikasan gradski prevoz ili park na udaljenosti do trista metara. Svi nepovoljni efekti ubrzanog, loše regulisanog urbanog razvoja, u kombinaciji sa efektima klimatskih promena, padaju na teret stanovnika. Toplotni talasi, poplave, energetsko siromaštvo, manjak zelenih površina, neadekvatna infrastruktura, ograničena mobilnost – sve su to gorući problemi urbanog stanovništva, koji pri tom u mnogo većoj meri pogađaju ranjive kategorije stanovništva.
Istraživanje koje su sproveli naučnici sa Instituta Maks Plank pokazuje da je stepen nejednakosti zapravo srazmeran veličini grada. Svoje zaključke oni ne zasnivaju samo na današnjim gradovima već i na analizi istorijskih podataka iz antičkog vremena. Obrazac je isti nekada i sad – jačanje i rast gradova dovode do koncentracije bogatstva i moći na vrhu i produbljivanja jaza između elite i običnih građana. Drugim rečima, nejednakost raste zajedno sa gradom, i to uvek na isti način.
Često se za ovo pogoršanje uslova života u gradovima okrivljuje proces urbanizacije kao nešto nezaustavljivo, što se predstavlja kao izazov, pa i nerešiva enigma. Primer Beograda odlično ilustruje koliko se proces urbanizacije zloupotrebljava, kako bi se prikrile i opravdale štetne prakse koje nisu nimalo spontane, već predstavljaju rezultat neodrživih i društveno neodgovornih politika. Naime, u Beogradu je u prethodnih dvadeset godina došlo do vrlo blagog porasta stanovništva od oko 1,5 % u desetogodišnjem periodu između dva popisa. Naspram toga, došlo je do velikog porasta broja automobila, usporavanja saobraćaja, otimanja javnih površina, smanjenja zelenih površina, povećanja broja smrti prouzrokovanih zagađenjem itd. Dakle, percepcija stanovnika Beograda da urbanistički i saobraćajni haos u gradu izaziva prenaseljenost sasvim je neutemeljena i smišljeno plasirana.
Grad je ogledalo društva
Promene klime su sveprisutne i neumoljive, ali efekti tih promena nisu ni univerzalni ni ujednačeni, te u velikoj meri zavise od mogućnosti svakog od nas da se zaštiti (klimatska mitigacija) ili prilagodi (klimatska adaptacija). Sunce jednako greje, ali nismo svi jednako izloženi toploti i njenim posledicama. Svi dišemo isti vazduh, ali nismo svi jednako blizu direktnim izvorima zagađenja. Svi zavisimo od vode, ali nam čista voda nije jednako dostupna, odnosno nismo jednako pogođeni sve češćim nestašicama. Neko ima sreće, neko novca, a mnogi – nijedno.
Što su suroviji prirodni uslovi, to je dublji jaz između onih koji imaju sredstva da se od istih zaštite ili da se na njih adaptiraju, i onih koji tu mogućnost nemaju. Različit društveni položaj utiče na nejednak pristup mogućnostima, infrastrukturi i zaštiti, što onemogućava penjanje na društvenoj lestvici i pristup boljim uslovim života, zatvarajući začarani krug. Teško možete dobiti trku ako vam okolnosti ne dozvoljavaju da startujete zajedno sa ostalim učesnicima.
Društveni jaz se u gradovima čak i fizički manifestuje – gradovi su svojevrsna ogledala nejednakosti u društvu. Ujedno su i ogledala funkcionisanja ili nefunkcionisanja kontrolnih društvenih mehanizama čija je svrha da nejednakosti umanje.
Prema Dejvidu Harviju, jednom od glavnih zagovarača prava na grad kao osnovnog ljudskog prava, prostor nije samo fizička kategorija već i odraz ekonomskih, političkih i društvenih sila koje ga oblikuju. Prostor nije neutralan – on reflektuje i naglašava moć i podele. Pogledajte grad oko sebe – njegove ulice i fasade, njegove javne zgrade, saobraćaj, zelenilo – i videćete stanje ljudskih prava.
tekst: Saša Jovanović
fotografije: Reuters / Esa Alexander
