Iako je potreba za penzijskim osiguranjem u Srbiji ustanovljena pre više od sto godina, preko 120.000 građana starijih od šezdeset pet godina danas ne prima nijedan oblik penzije. Institut socijalnih penzija za najsiromašnije već uveliko postoji u svetu, a odnedavno i u regionu, ali ova mera socijalne zaštite najstarijih i dalje nije došla na dnevni red u domaćem zakonodavstvu.
U kulturi opsednutoj mladošću tema odlaska u penziju retko je prisutna u popularnim filmovima i serijama. U poslednjih desetak godina, međutim, s demografskim trendom starenja svetske populacije (i publike), u Holivudu se postepeno unapređuje reprezentacija starijih osoba i odnosa društva prema starenju kao takvom.
Neadekvatnost penzijskog sistema u Sjedinjenim Državama
S jedne strane, tu su prikazi dobrostojećih (belih) penzionera koji se, uprkos relativno udobnom životu, bore sa usamljenošću i dosadom, poput A Man on the Inside (2024) i Thursday Murder Club (2025). S druge strane, tu su mračniji ali za realnost starenja u 21. veku daleko relevantniji filmovi koji obrađuju temu nemogućnosti ostvarivanja prava na dostojanstven život nakon odlaska u penziju. Glavni trojac koji u filmu Going in Style (2017) tumače Alan Arkin, Morgan Frimen i Majkl Kejn ostaje bez penzija kada kompanija za koju su ceo život radili proglasi bankrot. Bez prihoda i adekvatnog zdravstvenog osiguranja, oni odlučuju da opljačkaju banku koja je od firme preuzela penzijski fond radi naplate dugova.
Iako nije bazirana na stvarnim događajima, ova komedija svedoči o neadekvatnosti penzijskog sistema u Sjedinjenim Državama, gde se socijalno osiguranje na principu tekućeg finansiranja kreće oko 40 odsto prosečnih prihoda tokom radnog veka i smatra dopunom na mnogo rizičniju individualnu, odnosno privatizovanu štednju. Razmere siromaštva starijih osoba u SAD još bolje se vide u filmu Nomadland (2020), koji prati život ljudi srednje i starije dobi koji zbog nedovoljnih prihoda ostaju bez krova na glavom i postaju sezonski radnici i radnice. Lik šezdesetogodišnje Fern (Fransis Makdormand), koja se u starosti prilagođava životu u kamperu, baziran je na realnim „penzionerima”, čije je priče u istoimenoj knjizi dokumentovala novinarka Džesika Bruder (Zemlja nomada, Stela, 2021).
Dva modela penzijskih sistema: Bizmarkov i Beveridžov
Temelji penzijskih sistema u većini zemalja danas postavljeni su krajem 19. veka i mogu se ugrubo podeliti na dva modela: tzv. Bizmarkov model, koji je Gvozdeni kancelar uveo u Nemačkoj 1889. godine i Beveridžov model, prvi put uveden u Danskoj 1891. (nazvan po britanskom ekonomisti Vilijemu Beveridžu, koji se smatra idejnim tvorcem države blagostanja). Cilj Bizmarkovog modela, koji se originalno odnosio na industrijske radnike s navršenih sedamdeset godina, jeste relativni životni standard, odnosno održanje prihoda koje je osoba ostvarivala u toku radnog veka, dok je cilj Beveridžovog modela apsolutni životni standard, odnosno smanjenje siromaštva u starosti bez obzira na doprinose.
Valja napomenuti da je uvođenje penzijskog osiguranja u Bizmarkovom slučaju bio način da se Nemačka obračuna s radničkim štrajkovima i porastom uticaja socijalista, dok je Vilijam Beveridž bio član Eugeničkog društva, pa je pored univerzalne socijalne pomoći predlagao i posebne dečje dodatke za bogate i obrazovane. Bez obzira na političke ciljeve tvoraca, oba modela su tokom narednih decenija dovela do ustanovljenja penzijskog i invalidskog osiguranja kao osnovnog prava radnika i radnica, i to na način koji kombinuje principe apsolutnog i relativnog životnog standarda – otud, između ostalog, danas imamo institut minimalne penzije, ali i obračunavanje osnovica. Kako u studiji Penzijski sistem u Srbiji (2010) objašnjava ekonomistkinja dr Katarina Stanić, „penzijski sistem se smatra adekvatnim ako ispunjava oba cilja”. Nasleđem Beveridžovog modela danas može se smatrati univerzalni pristup penzijskom osiguranju, koji svim rezidentima garantuje osnovnu penziju bez obzira na doprinose, dok je targetirani pristup (minimalne naknade koje se isplaćuju samo onima koji nisu ostvarili dovoljne prihode) nasleđe Bizmarkovog modela.
Socijalno osiguranje u Srbiji
Socijalno osiguranje u Srbiji počelo je da se uvodi još dvadesetih godina prošlog veka, ali su zakonski okviri današnjeg sistema penzijskog i invalidskog osiguranja u suštini postavljeni u socijalističkoj Jugoslaviji nakon Drugog svetskog rata. Zakonom o socijalnom osiguranju iz 1946. u Jugoslaviji su izjednačeni svi radnici i radnice bez obzira na vrstu rada, a osnivanjem Zavoda za socijalno osiguranje nosilac osiguranja postala je država. Prema Zakonu iz 1950, uslov za starosnu penziju postao je 35 godina radnog staža (minimum 15 za nepotpunu penziju) i navršenih 65 godina života za muškarce i 55 godina za žene. Dve godine kasnije definisane su i minimalne starosne i porodične penzije od 4.500, odnosno 3.500 dinara (u trenutku kad je prosečna plata iznosila oko 8.000 dinara).
Veza između doprinosa tokom radnog staža i visine penzije, odnosno princip raspodele prema radu, postojala je, kako je pisao filozof i aktivista Ivan Radenković, jer “radni staž u socijalističkom jugoslovenskom društvu znači doprinos pojedinca društvenoj zajednici” (2016). Od pedesetih do šezdesetih godina u Jugoslaviji dolazi do porasta učešća starosnih i porodičnih penzija u BDP, da bi tokom sedamdesetih došlo do pooštravanja kriterijuma za ostvarivanje prava na penziju s obzirom na umanjenu godišnju produktivnost. Prema Radenkoviću, Jugoslavija početkom osamdesetih ulazi u dužničku krizu, a od 1987. godine Republički fond za penzijsko i invalidsko osiguranje dospeva u stanje nelikvidnosti. Tokom ratova devedesetih dolazi do hiperinflacije, sankcija i smanjenja tržišta, usled kojih je BDP Srbije opao za dve trećine, a zbog potreba finansiranja rata država prazni penzijske fondove i stvara veliki dug prema penzionerima. Privatizacija i gašenje preduzeća primorali su mnoge radnike i radnice da odu u prevremenu penziju, što je, uz druge demografske faktore, dovelo do toga da 1999. godine na dvoje penzionera ide samo jedan aktivni uplatilac doprinosa.
Zakonom iz 2005. godine podignuti su uslovi za starosne penzije na 65 godina za muškarce i 60 godina za žene. Zakonom iz 2014. godine počelo je postepeno izjednačavanje na 65 godina za oba pola (zaključno s 2031. godinom), a uvedeni su i penali za prevremeni odlazak u penziju, kao i gornja granica radnog staža od 45 godina. Iste godine, zbog zahteva MMF-a da se za 10% umanji fond za penzije i plate u javnom sektoru, uvedene su i mere štednje kojima su privremeno umanjene sve penzije preko 25.000 RSD mesečno i obustavljena indeksacija, tj. usklađivanje visine penzije s visinom zarada i cenama, čime je kupovna moć penzionera postala stvar političkog odlučivanja. Mere štednje ukinute su 2018. godine, nakon što su penzioneri oštećeni za oko 840 miliona evra. Odluka o postepenom izjednačavanju uslova za starosnu penziju i dalje stoji.
Načelo međugeneracijske solidarnosti
Za razliku od američkog sistema individualne štednje, Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju u Srbiji baziran je na načelu međugeneracijske solidarnosti, odnosno tekućeg finansiranja (tzv. Pay-as-you-go sistem). Drugim rečima, iz doprinosa 2.365.745 zaposlenih, koliko je u Srbiji bilo u oktobru 2025. godine prema podacima RZZS, obezbeđuju se starosne, invalidske i porodične penzije za 1.660.055 penzionera, koliko je u istom periodu bilo prema podacima Republičkog fonda PIO. Mnogi osiguranici danas smatraju da je načelo solidarnosti nepravedno opterećujuće nasleđe socijalizma, te da bi individualna štednja i kapitalistički model doveli do boljih uslova za život. Iz prakse je, međutim, jasno da svaki vid privatizacije instituta socijalne zaštite dovodi do produbljivanja jaza između onih najbogatijih i najsiromašnijih u društvu jer neoliberalni pristup „snađi se” ne uzima u obzir strukturne nejednakosti.
U aktuelnom sistemu, prosečna starosna penzija, koju prima oko 1,1 milion građana, iznosi 54.285 RSD. Prosečna porodična penzija (319.435 primalaca) iznosi 41.072 RSD, invalidska 46.219 RSD (223.069 primalaca), dok je prosek za poljoprivrednu penziju 21.978 RSD (124.303 primalaca). Ukupni prosek prema podacima PIO Fonda za novembar 2025. godine bio je 50.658 RSD, što je 45,7% prosečne neto plate od 110.670 RSD (poređenja radi, 2012. godine je ovaj odnos bio 56%), odnosno za čitavih 6.210 RSD manje od minimalne potrošačke korpe (56.868,37 RSD u avgustu 2025). Stopa rizika od siromaštva u Srbiji za 2024. godinu iznosila je 19,7%, ali je za građane starosti 65+ ova stopa 23,6%, odnosno 25% kada se u obzir uzmu samo žene 65+.
Svaka četvrta žena starija od 65 godina živi u riziku od siromaštva
Prema podacima Udruženja „Žene na prekretnici”, svaka četvrta žena starija od 65 godina živi u riziku od siromaštva usled faktora kao što su celoživotna nejednakost na tržištu rada, slabija pokrivenost penzijama, niže prosečne penzije (28.605 RSD) i lošija struktura penzija. Svega 47,5% žena prima najpovoljniju, starosnu penziju (naspram 74% muškaraca), a čak 11% žena ne prima nikakvu penziju (u odnosu na 5,5% muškaraca). Da je Going in Style sniman u Srbiji, Morgan Frimen, Majkl Kejn i Alan Arkin bili bi žene između 55 i 64 godine koje su devedesetih proglašene tehnološkim viškom, da bi nakon toga provele preko deset godina na birou, bez mogućnosti prekvalifikacije i bez šanse da ostvare pravo na starosnu penziju na osnovu radnog staža.
Nasuprot struji koja veruje da reforma penzijskog sistema treba da ide u pravcu privatizacije, politika suzbijanja siromaštva kod starijeg stanovništva, za koju se zalaže Udruženje „Žene na prekretnici”, jeste uvođenje instituta socijalne penzije – nedoprinosne naknade za građane 65+ bez penzije i prihoda od rada. Ova mera, kako objašnjava Miroslava Perišić, predsednica Upravnog odbora Udruženja, posebno bi značila starijim ženama:
„Uvođenje socijalnih penzija donelo bi ženama dvostruku korist i predstavljalo važan korak ka ostvarenju rodne ravnopravnosti. Pre svega, socijalne penzije bi ispravile postojeću nejednakost među osobama starijim od 65 godina koje nisu ostvarile pravo ni na jedan oblik penzije. U toj grupi žene su gotovo dvostruko brojnije od muškaraca, zbog čega bi upravo one činile oko 77 odsto potencijalnih korisnika socijalne penzije. Jednako važan efekat jeste prevencija budućeg siromaštva. Uvođenje socijalne penzije pružilo bi zaštitu ženama koje se danas suočavaju s rizikom da do 65. godine ne ostvare pravo na starosnu ili bilo koju drugu penziju, koja bi im obezbedila minimum socijalne sigurnosti u starosti”, ističe Perišić.
Podatak da bi žene činile većinu primalaca socijalne penzije potiče iz studije „Simulacija uvođenja socijalnih penzija u Srbiji”, koju je u saradnji sa Udruženjem „Žene na prekretnici” 2025. godine sproveo Marko Vladisavljević, docent na Ekonomskom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Prema ovom istraživanju, univerzalne socijalne penzije u Srbiji bi primalo 122.000 osoba, i to 77% žena, 60% stanovnika ruralnih područja, te 58,3% građana koji žive ispod granice siromaštva. Iznosom socijalnih penzija od 100 evra mesečno smanjila bi se stopa siromaštva najstarijih sa 23,6% na 21,3%, odnosno sa 33,9% na 31,2% u ruralnim područjima. Fiskalni trošak na godišnjem nivou za ovaj iznos socijalne penzije iznosio bi 17,153 milijardi, odnosno svega 0,17% BDP.
Uvođenje socijalnih penzija doprinelo bi smanjenju siromaštva
„Podaci nedvosmisleno pokazuju da postoji potreba za uvođenjem instituta socijalnih penzija, bilo da je reč o univerzalnim penzijama za građane 65+ godina, čija je prednost u jednostavnosti primene ili o targetiranim penzijama kao ciljanoj podršci najugroženijim građanima, koja bi se ostvarivala na osnovu testa prihoda”, istakao je Vladisavljević na okruglom stolu posvećenom socijalnim penzijama u decembru 2025. godine. Uvođenje univerzalnih socijalnih penzija, onih koje ne podrazumevaju test prihoda, prema njemu je finansijski izvodljivo i održivo, jer bi primena ove politike bila jednostavna a doprinela bi smanjenju siromaštva, posebno kad je reč o ženama i domaćinstvima u ruralnim područjima, kao i rasterećenju građana koji nisu u riziku od siromaštva ali izdržavaju druge članove domaćinstva. Nadležni organ za sprovođenje mere socijalne penzije bili bi centri za socijalni rad, uz podršku RF PIO.
Socijalne penzije postoje u skoro svim državama članicama Evropske unije, a odnedavno su uvedene i u nekim od zemalja regiona. Osnovna penzija u iznosu od 120 evra za sve građane preko 65 godina predstavlja prvi stub penzijskog osiguranja na Kosovu (iznos se povećava za penzionere koji su ispunili radni staž od minimalno petnaest godina). U Severnoj Makedoniji od 2019. godine sva lica starija od 65 godina koja minimum petnaest godina imaju prebivalište i nemaju druge izvore prihoda imaju pravo na socijalnu penziju u iznosu od 6.000 denara mesečno (približno 97 evra). Od 2025. godine pravo na socijalnu penziju, odnosno nacionalnu naknadu za starije osobe, mogu ostvariti i građani Hrvatske koji ne primaju drugi vid penzije, i to u iznosu od 154,5 evra mesečno, pod uslovom da imaju preko 65 godina, prebivalište u trajanju od minimum deset godina i da prihodi domaćinstva ne prelaze dvostruki iznos penzije.
Princip „podele prema radu” nažalost nalaže da iznos potencijalne socijalne penzije ne prelazi iznos najniže doprinosne penzije, što je u slučaju Srbije poljoprivredna penzija od 21.786 RSD. Iznos od 100 evra mesečno pokrivao bi manje od petine minimalne potrošačke korpe, što znači da ovde još uvek nije reč o da institutu socijalne zaštite koji bi svim građanima garantovao dostojanstven život. Ipak, tendencija uvođenja socijalnih penzija u regionu i svetu svedoči o tome da se siromaštvo u starosti polako sagledava kao društveni problem koji zahteva sistemska rešenja, a ne individualnu odgovornost.
tekst: Dunja Karanović
ilustracije: Tamara Kalčić
Ovaj tekst je nastao u okviru novinarskih radionica o radnim pravima i ekonomskoj pravdi, u organizaciji Instituta za socijalne politike „Musine Kokalari” i Centra za politike emancipacije (CPE). Radionice je podržao European Fund for the Balkans (EFB). Sadržaj teksta je isključiva odgovornost autora i ne odražava nužno stavove ili pozicije EFB.
