Žarana Papić (1950-2002) bila je antropološkinja, docentkinja na Odeljenju za sociologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu, pionirka feminizma na prostoru bivše Jugoslavije, i jedna od osnivačica Centra za ženske studije. Godine 1978. organizovala je prvu međunarodnu feminističku konferenciju u istočnoj Evropi, pod nazivom Drug/ca žena – žensko pitanje, novi pristup?, koja je u Studentskom kulturnom centru u Beogradu okupila domaće i strane aktivistkinje i teoretičarke, i u velikoj meri podstakla promišljanje pozicije žene unutar socijalističkog sistema. Žarana Papić je bila i predavačica po pozivu na američkim i evropskim univerzitetima, autorka knjiga Sociologija i feminizam (1989), Polnost i kultura. Telo i znanje u socijalnoj antropologiji (1997), i zajedno sa Lydiom Sklevicky urednica izdanja K antropologiji žene (1980). Tokom devedesetih godina priključila se grupi beogradskih intelektualaca i intelektualki koji su podigli glas protiv rata, pišući i govoreći javno o povratku nacionalizma i patrijarhalnih vrednosti u medijima i javnom govoru, o rastućoj mržnji prema drugim narodima i represiji vladajućeg režima.
Od državnog socijalizma do državnog nacionalizma: Slučaj Srbije iz rodne perspektive
(…) Najupečatljiviji primer građanskog vakuuma koji je ispunjen antidemokratskim „rešenjima“ nudi primer bivše Jugoslavije. Zbog svoje multinacionalne, multietničke strukture, postjugoslovenski prostor doživeo je enorman rast nacionalizama i šovinizama. Veoma specifično obeležje Jugoslavije, koje je nama (naivno?) izgledalo kao bogatstvo mogućnosti – njena multinacionalna i multietnička struktura – sada se upotrebljava (odnosno, zloupotrebljava) kao savršeno sredstvo za širenje mržnje, konstantan uzrok i razlog za rat, kao i glavna prepreka demokratizaciji. Umesto pluralizma ranije potiskivanih kulturnih, istorijskih i nacionalnih demokratskih rešenja za jednu takvu multinacionalnu i multikulturnu zajednicu kakva je bila Jugoslavija, sada se suočavamo sa agresivnim pluralizmom nacionalizama i šovinizama nacija od čega strašno trpimo, a koji nemaju nikakve milosti prema bilo čemu, kao što su gradovi, ili prema bilo kome, kao što su nevini ljudi čija je jedina krivica to što žive na mestima gde se puca. Sada svaka od tih nacija gubi svoje dostojanstvo čineći nezamislive pokolje nad drugom, neprijateljskom nacijom.
Efekti ove nacionalističke pluralizacije su, zapravo, nepluralistički. Iako na površini postoje mnoge razlike između novih država, ovaj nepluralistički element je njihov zajednički imenitelj. Razlog za to leži u samom konceptu (postsocijalističke) političke transformacije za koju se zalaže većina novih, postkomunističkih političkih partija. Pogotovo su najjače (i pobedničke) stranke u republikama, odnosno novim državama, imale u svojim programima i ciljevima ekstreman izraz nacionalističkih ideologija. One su bile isto toliko nacionalističke i isključive prema drugim nacionalnim identitetima koliko su bile i tradicionalne, militantne, patrijarhalne, seksističke u svojim programima, tipovima organizovanja, svom simboličkom poretku, jeziku, onome što su naglašavale ili previđale, slepim mrljama itd.
Ukratko, glavni problem i najtragičniji rezultat dezintegracije bivše Jugoslavije je dominantan, manipulativan zahvat namernog izazivanja, konstruisanja i „proizvodnje“ nacionalizama i šovinizama – mitološki, narcisoidan, nerefleksivan, agresivan, ispunjen mržnjom prema drugim nacijama kao glavnom i jedinom krivcu za sopstvene patnje i „istorijske gubitke“. Za vladajuće stranke nacija je iznad svega, iznad svake ideologije. Ona je i iznad svake mogućnosti za raznovrsnu političku orijentaciju unutar iste nacije, što je očigledan i neophodan preduslov za demokratiju. Nacija je, stoga, iznad demokratije.
Ono što pokušavam da kažem jeste da kada prilika za demokratsku nacionalnu emancipaciju izgubi ili napusti svoju tolerantnu i multietničku mogućnost (postajući umesto toga agresivna i osvetoljubiva), ona postaje smrtno opasna u svojoj fanatičnoj mržnji prema drugim nacijama kao večitom istorijskom neprijatelju, kao meti prema kojoj se usmerava sva agresija. Sada možemo da vidimo da je ona iznad svakog ljudskog života, ili svakog dostojnog ljudskog interesa. Štaviše, sa propagandom medijskog rata (koji se neprekidno nastavlja, „bombardujući“ umove ljudi iz večeri u veče), svaka strana proizvodi svoju „realnost“ – modifikovanu i instrumentalno prilagođenu istinu.
Sa ovom totalitarnom dominacijom nacionalističkih ideologija, prva i najveća žrtva je samo građansko (čak eks-socijalističko) društvo, koje je uvek potrošno kada to zahtevaju nacionalni interesi. A kada je građansko društvo u opasnosti, ljudska prava su u opasnosti. Ta deaktivirana prava ostaju samo na papiru, služeći tek kao nacionalistička dimna zavesa pred očima zapadne demokratije. Sada su neka druga prava postala stvarna, istinita i aktivirana: to su mitološka prava koja slave staru herojsku i tragičnu nacionalnu sudbinu; ona su istorijska u svom tvrdoglavom oživljavanju (prošlih) „istorijskih zahteva“, koji se beskrupulozno primenjuju na drugačije okolnosti iz sadašnjosti.
„Svetost“ nacionalnog interesa, čak, zahteva jedinstvo, ne može da prihvati dijalog i ne toleriše razlike. Odobrava samo kolektivni um i nacionalnu „istinu“ – zato što je „nacija uvek u pravu“, kao što je srpski vođa jednom prilikom to jasno rekao. Nacija je, u skladu s tim, i bez ikakve sumnje, iznad demokratije. Demokratija je izdajnik nacije, jer sa sobom donosi nejedinstvo i dovodi u pitanje „pravičnost“ i „racionalnost“ njenih ciljeva i sredstava.
Nadalje, jedna od najvažnijih karakteristika svih ovih postkomunističkih demokratija jeste da njima dominiraju muškarci i da su one otvoreno patrijarhalne, tradicionalne i konzervativne u pogledu statusa žena, njihove društvene uloge i značaja. U bivšim istočnim socijalističkim zemljama, novi patrijarhat je postao dominantna društvena realnost za žene, ali i muškarce. Ovo je rezultat ranije pomenute građanske praznine koja je nastala kolapsom komunizma. Socijalistički režim je bio konglomerat komunizma, muške dominacije, patrijarhata i autoritarnosti, koji je, paradoksalno, bio dodatno učvršćen mešavinom progresivnih ženskih prava i opstajućeg patrijarhata koji je gospodario stvarnim životom žena. Ni posle pedeset godina „socijalističke emancipacije“, žene nisu naučile da preuzmu aktivnu, samosvesnu ulogu u suočavanju sa novom eks-socijalističkom realnošću. Umesto toga, one su zapravo bile veoma dobro pripremljene za to da ostanu pasivne i u novim procesima političkih i demokratskih transformacija. Pred njihovim očima se pojavio novi patrijarhat, jer je ceo koncept emancipacije žena i jednakosti polova jednostavno iščezao kao važna i ravnopravna komponenta ovih novih demokratija.
U tom smislu, budući da su sve te nove demokratije zapravo duboko muške demokratije, svi ti novonastali postkomunistički nacionalizmi su istovremeno muški nacionalizmi. Njihov je osnovni diskurs, kao i praksa, ratnički, a „heroj“ nacije nije niko drugi do Muškarac, branitelj nacije, teritorije, tradicije, slave, časti itd. Ovaj tip agresivnog, ka ratu usmerenog nacionalizma je po pravilu zasnovan na patrijarhalnom sistemu vrednosti u okviru kojeg i funkcioniše, na društvenom i orođenom poretku u kojem su žene i muškarci razdvojeni u suprotne zone – (bojna) polja i (zaštićena) polja. Ova vrsta ratnog, orođenog poretka je najekstremniji primer razdvojenih muških i ženskih realnosti koje se predstavljaju i doživljavaju kao prirodno, neizbežno i večito stanje stvari.
Zapravo, može se tvrditi da je svaki nacionalizam muški nacionalizam. Veza između nacionalizma i žena je kontradiktorna, paradoksalna i po pravilu mistifikovana. Kontradikcija je u tome što su sve osnovne nacionalističke vrednosti, ciljevi i mitovi „feminini“: u srpskom, kao i mnogim drugim jezicima, nacija, domovina, tradicija, čast, slava, istorija itd., ženskog su roda. Štaviše, žene su od ključnog značaja kao stvarni „proizvođači“ i stubovi svih tih vrednosti i ciljeva. Problem je u tome što nema nikakvog načina da žene budu ili postanu jednaki partneri i subjekti tih vrednosti. Umesto toga, one su objekti i shodno tome su opredmećene u svojoj primarnoj funkciji reprodukcije pomenutih „femininih“ vrednosti, iako su iz njih same isključene.
Žarana Papić. Tekstovi 1977-2022 (Centar za studije roda i politike, Rekonstrukcija ženski fond, Žene u crnom, 2012)
Odlomak iz teksta Žarane Papić pod naslovom “Od državnog socijalizma do državnog nacionalizma: slučaj Srbije iz rodne perspektive” iz 1995. godine prvobitno je predstavljen na engleskom jeziku u okviru konferencije “Šta možemo da učinimo za sebe?” u organizaciji Centra za ženske studije. Prevod sa engleskog: Nenad Knežević; skraćenja su redakcijska)
Stalno preko granice
Žarana Papić je zbilja jedinstvena pojava na našim prostorima, izvanredna u svakom polju u kojem se okušala, britka u kritici, osetljiva na promene u kretanjima teorijskog mišljenja, još osetljivija na istorijske promene koje su preobražavale živote. Bavljenje njenim delom nudi nam važnu lekciju o tome kako spoljašnje prilike utiču na našu politiku lokacije, ali i na unutrašnje promene izazvane lomovima spolja.
Od najranijih dana, kao mlada sociološkinja, Žarana Papić učestvuje u raznim događanjima čija je žiža Studentski kulturni centar. Već 1970-ih počinje da prevodi, piše prikaze knjiga i događaja, učestvuje u širim tematskim raspravama, priređuje bibliografije, piše prve tekstove…
Njen snažni interes za žene, žensku emancipaciju, započinje po svršetku studija, tačnije 1976. kad prati dva događaja, temeljna za feminističku istoriju Jugoslavije. Reč je o konferenciji Hrvatskog sociološkog društva u Portorožu u organizaciji marksističkih centara Hrvatske i Slovenije povodom proslave Međunarodne godine žena (1975), i dvonedeljnom seminaru Women Studies održanom u okviru Interuniverzitetskog centra u Dubrovniku. Samo dve godine kasnije, zajedno s tadašnjom direktorkom SKC, Dunjom Blažević, Žarana organizuje čuveni skup Drug-ca žena: žensko pitanje – novi pristup? Drug-ca je okupila najvažnije domaće akterke koje će feminizam učiniti prvim disidentskim kretanjem u Jugoslaviji, i značajan broj strankinja, što će ovaj događaj pretvoriti u burnu, ali jedinstvenu razmenu iskustava žena iz kapitalističkog i socijalističkog bloka.
Tokom 1980-ih, učestvuje u novim promišljanjima ženskog pitanja i to na dva načina: s jedne strane, približavajući zapadni feminizam domaćoj publici – što najbolje pokazuje knjiga Antropologija žene koju je priredila zajedno s Lydijom Sklevicky, s druge – tematizujući istočnu varijantu feminizma i kritičko sagledavanje položaja žene u socijalizmu. Prilježno nastoji da ukaže na nevidljivost žena u društvenim naukama, prvenstveno u sociologiji (Sociologija i feminizam, 1989), zahtevajući inkluzivniju nauku koja će doprineti građenju inkluzivnije svakodnevice. Ne treba da nas začudi što će na tom tragu sa Anđelkom Milić i Marinom Blagojević uvesti prvi kurs iz oblasti studija roda na Univerzitetu u Beogradu. Takođe, bila je jedna od deset osnivačica Centra za ženske studije.
Devedesete su iznedrile dve Žarane: onu koja izvodi telo iz naučne pomračine, isterujući ga iz biološke datosti i predruštvene činjeničnosti (Polnost i kultura, 1997); i drugu koja svojim tekstovima viče i plače, nekad u neverici, nekad razjareno – kao da se kretala između sveta i razorene zemlje. Žarana ostavlja svedočanstva o nepodnošljivosti rata, Naciji (s velikim N) koja je proždrala sve socijalizmom poluemancipovane žene i muškarce ratnom mašinerijom i fašizacijom društva.
Njena veza sa Ženama u crnom i drugim alternativnim mrežama koje su u to vreme bile otelovljenje otpora antiprosvetiteljstvu režima koji je vodio ratove, te konstantno uvezivanje s feministkinjama iz Evrope i sveta, pomagali su joj da se izbori s nečim o čemu govore njeni tekstovi napisani 1990-ih – s naivnošću pred tim kako lako nastaje nova normalnost.
Žarana Papić nas je napustila prerano, 2002. Iza nje je ostalo dragoceno delo i princip koji svaka feministkinja s prostora Jugoslavije čuva kao Žaraninu baštinu: Princip je da se stalno prekoračuju granice.
Adrijana Zaharijević, povodom dvadesetogodišnjice smrti Žarane Papić (Danas, 2022)
tekst: Žarana Papić, Adrijana Zaharijević
foto:
