Kontrola otpada je jedan od najvećih izazova savremenog doba. Kompleksnost ovog problema nije toliko rezultat porasta globalnog stanovništva, koliko linearne ekonomije bazirane na modelu „uzmi–upotrebi–baci“, koja je i dalje dominantan način proizvodnje i potrošnje. Zagađenje povezano sa otpadom je sveprisutno, te kroz životnu sredinu i lance ishrane dospeva u naš organizam i tamo se zadržava, u nekim slučajevima i zauvek. Takozvane večne hemikalije, štetne supstance koje ne mogu prirodno da se razgrade, pronađene su čak i na najizolovanijim tačkama na planeti, kao što su Arktik, Antarktik i Marijanski rov, što znači da nije zaštićen niko i nigde. Rešenja, naravno, postoje, ali od njihove implementacije smo i dalje veoma daleko.
Siromašne zemlje ubrzano dostižu bogate po količini komunalnog otpada, odnosno otpada iz domaćinstava po glavi stanovnika, ali ne i po organizovanosti i budžetima u ovom sektoru. Prema podacima Eurostata, Srbija je s količinom od 467 kg komunalnog otpada godišnje po stanovniku malo ispod proseka Evropske unije, ali su njena ulaganja u ovaj sektor višestruko manja. Tačne podatke nemamo, ali po procenama stručnjaka, aktivista, pa čak i državnih institucija, 80–90 % komunalnog otpada završi na deponijama, uglavnom nesanitarnim.
U Programu upravljanja otpadom u Republici Srbiji 2022–2031. navodi se da je na deponije „ukupno odloženo 79,45 % komunalnog otpada“, kao i da „ne postoji tretman otpada pre odlaganja na deponije“. Strategije se, dakle, pišu, ali mahom ostaju mrtvo slovo na papiru, dok se projekti loše planiraju, a još lošije izvode. Dodatno bode oči iznos investicija u zaštitu životne sredine u poređenju sa ulaganjima u pojedine „kapitalne projekte“ koji se realizuju po skraćenom postupku i bez izrade potrebnih studija uticaja na životnu sredinu.
Dijagnoza stanja ne postaje ništa bolja ni kad analiziramo nivo operativnih troškova. Dok cena usluge upravljanja komunalnim otpadom u razvijenim zemljama koje sprovode razdvajanje i zaseban tretman otpada ide i do 45 eura po domaćinstvu mesečno, zemlje poput Srbije balansiraju između nepopularnog povećanja cene i dostizanja neophodnog nivoa usluge. Bez implementacije odgovarajuće regulative, dosledne kontrole i transparentne primene principa „zagađivač plaća“, korisnici usluga se stavljaju u neravnopravnu poziciju. Ako je kontrola loša, a kazne male, s porastom cene usluge raste i rizik od zaobilaženja sistema i nelegalnog odlaganja otpada. Epilog je da neko stiče ekstraprofit jer mu se ne naplaćuje realna cena štete koju nanosi životnoj sredini, a svi plaćamo skuplju uslugu da bismo i dalje bili zatrpani smećem. Doduše, ne baš podjednako zatrpani jer, pored ekonomske, sa otpadom je povezana i ekološka neravnopravnost. Nivo ugroženosti zagađenjem od otpada veći je za socijalno ugrožene, sakupljače sekundarnih sirovina, stanovnike perifernih gradskih naselja i poljoprivredne proizvođače.
Odgovorna država bi trebalo da odigra ključnu ulogu u procesima koji prethode sakupljanju, tretmanu i deponovanju otpada, odnosno da deluje preventivno kako bi zaštitila i životnu sredinu i stanovništvo. Umesto toga, od izvršne vlasti države Srbije dobijemo zamazivanje očiju pričom o povećanju bruto domaćeg proizvoda, dok gradske deponije gore, a divlje postaje teško pobrojati. Dok se nosioci javnih funkcija redovno pojavljuju u ulozi zaštitnika životnog standarda građana, ono što vam neće priznati jeste da oni sami imaju presudnu ulogu u tome što se gušimo u otpadu i njegovim toksičnim nusproizvodima, jer nisu dosledni u nametanju dažbina i sankcija koje bi prisilile proizvođače i potrošače na odgovorniji odnos prema otpadu. U njihovoj nadležnosti su i podsticajne mere i sredstva, ali i njih je nedovoljno i često odlaze u pogrešne ruke. Situaciju ne olakšava ni globalno tržište – u vremenu kada ograničenost prirodnih resursa i energetska kriza dovode do zaoštravanja međudržavnih odnosa i globalnog pregrupisanja, i dalje je jeftinije proizvodnju bazirati na ekstrakciji materijala, nego na reciklaži.
Od lošeg verovatno može i gore, ali sigurno može bolje
Čime država treba da se vodi u planiranju, budžetiranju i primeni strategije i programa održivog upravljanja otpadom? EU propisuje poštovanje hijerarhije otpada kao zlatni standard, koji podrazumeva da smanjena količina otpada dospe na deponiju, odnosno da se veći deo potencijalnog otpada ponovo vrati u tokove proizvodnje i upotrebe. Za tretman i skladištenje preostalog, umanjenog otpada često se pribegava centralizaciji, koja podrazumeva da više opština zajednički deponuje otpad. Ipak, pri tome često dolazi do povećanja operativnih troškova zbog potrebe za obradom prikupljenog otpada u pretovarnim stanicama i zbog veće udaljenosti „zajedničke“ sanitarne deponije. Upravo su visoki operativni troškovi razlog što su mnogi planirani projekti dospeli u ćorsokak ili su znatno usporeni. Drugi dominantan razlog je loše planiranje i projektovanje sistema, što je dovelo Užice, na čijoj teritoriji se nalazi deponija Duboko, na ivicu ekološke katastrofe.
Spalionica u Vinči je, s druge strane, primer projekta koji jeste realizovan, ali ne u skladu s pomenutom strategijom, jer dovodi u pitanje dalji razvoj sistema za primarnu selekciju, prikupljanje i tretman razdvojenog otpada, kome je trebalo dati prioritet. Spaljivanje komunalnog otpada je prema hijerarhiji upravljanja otpadom za nijansu bolje od jednostavnog deponovanja, a nikako poželjno, kao što se to često prikazuje kod nas. Sledi reciklaža, koja se često kolokvijalno smatra ciljem, iako je u pitanju samo jedno od mogućih sredstava, i to ne najpoželjnije, s obzirom na resurse koji se troše u procesu. Poželjnije od reciklaže jesu ponovna upotreba i deljena upotreba, uz popravke, prepravke ili prenamenu, što zahteva minimalne ili nikakve resurse. Na vrhu hijerarhije nalazi se upravo najnepopularnija opcija – smanjenje otpada kroz racionalizaciju potrošnje, ali i pametniji dizajn proizvoda i usluga.
Analiza sastava komunalnog otpada trebalo bi da pruži ulazne podatke za projektovanje odgovarajućeg sistema upravljanja otpadom. Zemlje u kojima je visok udeo biorazgradivog materijala u komunalnom otpadu, među kojima je i Srbija, treba posebnu pažnju i napore da usmere na njegovo odvajanje od ostalih komponenti otpada i odgovarajući tretman u kompostanama i postrojenjima za proizvodnju biogasa. Hijerarhija otpada nalaže da pre svega smanjimo organski otpad iz domaćinstva (pretežno otpad od hrane), a zatim da ga preusmerimo u postrojenja gde se njegovim tretmanom dobijaju kompost, đubriva i energija. Dok za drugi korak, odvojeno prikupljanje i preradu, treba da postoji razrađen sistem, za prvi korak, odnosno smanjenje otpada, potrebna je pre svega naša volja i disciplina. Razni pilot-projekti širom zemlje pokazali su da se kompostabilni organski otpad iz domaćinstava uspešno može da se preusmeri ka individualnoj proizvodnji komposta, čak i u urbanim sredinama.
Početkom 2025. godine donet je Plan prevencije stvaranja otpada u Republici Srbiji, kojim je još jednom izbegnuto uvođenje depozitnog sistema za ambalažu, uprkos ogromnoj podršci i zainteresovanosti stanovništva. Talas samoorganizovanja koji je narastao među građanima u poslednjih godinu dana ima društveni potencijal da donese promenu čak i u upravljanju otpadom, ukoliko konačno shvatimo da je zaštita životne sredina oblast u kojoj se krše naša osnovna ustavom i zakonom zagarantovana prava i da ćemo ih najbolje zaštititi ako, pored dizanja glasa otpora i neslaganja, proaktivnim pristupom pokažemo da znamo i možemo bolje.
Deponija „Duboko“: primer sistemskog nemara i lošeg upravljanja
Javnost u Srbiji retko dobija informacije o funkcionisanju gradskih i regionalnih deponija. Interesovanje za ovu temu obično korespondira s pojavom požara na deponijama, kojih je prema podacima MUP-a tokom 2024. godine bilo 2.171. Takva je situacija bila i sa deponijom Duboko kod Užica, o kojoj za Liceulice govori Milica Lukić Petrović, istraživačica na Geografskom fakultetu Univerziteta u Beogradu.
Regionalni centar za upravljanje otpadom „Duboko“ (RCUO Duboko), koji je bio namenjen zbrinjavanju komunalnog otpada s područja devet lokalnih samouprava na području Zlatiborskog i Moravičkog okruga: Užica, Čačka, Lučana, Požege, Arilja, Ivanjice, Bajine Bašte, Kosjerića i Čajetine, dugo je predstavljan kao primer dobre prakse. Nažalost, tokom proleća 2024. godine šira javnost je imala priliku da se uveri da to baš i nije tako – najpre se tokom većeg dela marta širio veliki požar telom deponije, da bi požar na deponiji ponovo izbio u maju mesecu. Tada je vatrogasnim službama bilo potrebno punih dvadeset dana da ovaj požar obuzdaju.
Požar je na svetlost dana izneo činjenicu da RCUO Duboko još od 2022. godine nije posedovao nijednu važeću dozvolu za rad. Iako je kapacitet deponije bio iskorišćen, deponovanje je nastavljeno preko dozvoljenog maksimuma. Sistem za odvođenje deponijskog gasa bio je delimično van funkcije, što je dovelo do nagomilavanja metana koji je glavni uzročnik požara na deponijama.
Ono što posebno zabrinjava jeste što u Srbiji ne postoji adekvatan sistem koji bi merio sve zagađujuće čestice i materije koje se oslobađaju kada dođe do deponijskih požara, među kojima su najopasniji dioksini i furani. Mi zapravo i ne znamo šta su sve građani udisali tih dana i nedelja, niti koliki je to bio rizik po javno zdravlje i zagađenje vode, vazduha i zemljišta.
Uprkos tome što od 2024. nema odlaganja novih količina otpada na ovu deponiju, problem deponijskih, procednih voda i dalje je aktuelan. Procedne vode predstavljaju značajan izvor zagađenja podzemnih i površinskih voda, a u slučaju deponije Duboko one su se slivale u Turski potok, umesto da posebnim sistemom budu sakupljene i tretirane. Iako nas rukovodioci JKP „Duboko Užice“ putem medija i svojih onlajn platformi uveravaju da je stanje na terenu znatno bolje nego tog kobnog proleća 2024. godine, nepoverenje građana tog kraja i dalje postoji.
Prema zvaničnim podacima, ova deponija je u 2024. bila jedna od samo dvanaest sanitarnih deponija u Srbiji, naspram 127 registrovanih nesanitarnih opštinskih deponija i 2.658 divljih deponija.
„Stepiklaža“, ili kako da bar nešto uradimo sami
U našoj zemlji se ne prepoznaje u dovoljnoj meri potencijal koji nudi korišćenje otpada kao resursa, niti opasnost po javno zdravlje koja leži u otpadu. Ipak, čak i u najlošijem sistemu moguće je nešto pozitivno uraditi, ukoliko promenimo način razmišljanja. Ambalažu koju ne možemo da izbegnemo treba da naučimo pravilno da razvrstavamo, a korak dalje bilo bi komšijsko udruživanje koje omogućava da se prikupi količina koja bi mogla da zainteresuje nekog operatera ili reciklera otpada. U pojedinim beogradskim naseljima je kroz takvu vrstu saradnje započeto prikupljanje više vrsta otpada, a odličan primer je projekat „Stepiklaža“ u voždovačkom naselju Stepa Stepanović.
„Glavni ciljevi ove inicijative jesu smanjenje količine smeća u naselju, edukacija o značaju upravljanja otpadom (sa akcentom na najmlađe), i stvaranje zajedničkog novčanog fonda koji će se ulagati u uređenje naselja“, rekli su nam pokretači ove inicijative. Tokom protekle jeseni ulazi u naselju počeli su da se opremaju specijalno dizajniranim buradima za odlaganje aluminijumskih limenki. Burad je donirana i prepravljena kako bi poslužila novoj svrsi, a pokretači inicijative su paralelno pokrenuli kampanju kako bi zainteresovali što više dobrovoljaca za logističku podršku, kao i za prikupljanje i preusmeravanje dela otpada iz domaćinstava. Trenutno je buradima opremljeno više od pedeset ulaza, odnosno polovina naselja. Osim limenki, stanari prikupljaju PET ambalažu, staklo, papir i karton.
Od kraja novembra do početka marta realizovana su četiri otkupa prikupljenog otpada u saradnji s firmom Kappa Star Recycling, a ono što posebno raduje jeste činjenica da je svaki otkup bio znatno uspešniji od prethodnog. Količina predatog otpada je od početnih 60 kg porasla prvo na 240 kg, pa na 400 kg, i konačno na 1.280 kg. Ovo pokazuje zainteresovanost stanovnika naselja za kvalitetnije upravljanje otpadom, kao i njihovu sposobnost za samoorganizovanje. Angažovanje svih učesnika je volontersko, a nagrada je čistije i bolje opremljeno naselje. Osim narednih otkupa i opremanja ostatka naselja, u planu su različite akcije i radionice koje će dodatno motivisati komšije da se uključe.
tekst: Saša Jovanović
fotografije: Milica Lukić Petrović, Stepiklaža
